YAZARLAR

HAVADAN ERKEN UYARI SİSTEMLERİ

04.03.2020

İkinci Dünya savaşı başında İngilizler radarı pratik olarak kullanmaya başladılar. 1940 yılı sonuna kadar da yer radar ağını tamamlayarak Almanlara karşı büyük bir avantaj elde ettiler. Radarı ilk bulan Alman bilim adamları olmasına rağmen, Alman siyasi ve askeri otoriteleri radarın önemini tam olarak kavrayamamışlardı.

Ancak yer radarlarının menzili kısaydı ve sadece ufka kadar olan bölgeyi tarayabiliyordu. Halbuki Almanlar Nisan 1940’ta uzun menzilli Focke-Wulf 200 C1 Condor uçaklarını kullanmaya başlamışlardı. Bu uçaklar Atlantik’ teki savaş ve ikmal gemilerini batırıyorlar ve büyük zararlar veriyorlardı. Radar bu konuya nasıl yardımcı olabilirdi?

Focke-Wulf 200 C1 Condor

Bu sorunun cevabı ise havada uçabilen radarlardı. Fakat o günkü radarlar büyük ve hantaldı. İngiliz bilim adamları radarı ufaltmak için çalışmalara başladılar. Bu proje için büyük bir uçak gerekliydi. 1942 yılında 340 kilo ağırlığında bir radar ve 4,6 boy  ve 28 santimetre eni olan anteni geliştirdiler. Bunu ilk önce B-24 bombardıman uçağına monte etmek istediler mümkün olmayınca Vickres Wellington uçağına monte ettiler. Böylece dünyanın ilk erken uyarı uçağı ortaya çıktı.

Wellington erken uyarı uçağının anteni

Vickers Wellington uçağı havada

İngilizlerin bu projesi başarılı olamadı. Sebebi ise aktarma sistemi olarak telsiz kullanılması ve bunun yeterli olmaması ve yer ekolarıydı. Ancak 1942 de Yapılan bu uçak 1945 yılına kadar kullanıldı.

Aynı yıllarda Atlantik ötesinde de erken uyarı sistemleri için hummalı bir çalışma vardı. Amerikalılar bu işi MIT (Massachusetts Institute of Tecnology) de bulunan RL(Radiation Lab)’e vermişlerdi. İki yıllık bir çalışmadan sonra Mayıs 1944 de MIT  AN/APS-20 radar, AN/APX-13 IFF (Dost düşman ayırma sistemi-Identification Friend or Foe) ve AN/ART-28 Bellhop data-link sistemlerini geliştirmeyi başardı. Bu buluştan sonra  MIT’nin dünyada yıldızı parladı. Bu sistemler Deniz Kuvvetlerinin Grumman TBM-3 Avenger av uçaklarına takıldı. Uçağın yatay stabilezisi ve kokpit dizaynı değiştirildi. Burun altına ise radar radomu ilave edildi. Yeni uçağın İsmi Grumman TBM-3W Avenger oldu. Ancak uçağın hizmete tam olarak girmesi 1948 yılını buldu.

Grumman TBM-3 Avenger

Grumman TBM-3W Avenger

Kokpitin hemen arkasındaki kapalı bölümde yan yana oturan iki radar operatörü bölmesi bulunmaktaydı. Bu uçak uçak gemilerinde konuşlandığından, hem denizde hem de havada seyyardı. Bu projenin adı Caillac-1 projesi idi. Hemen Cadillac-2 projesine geçilerek geliştirilen system Boeing B-17 Flying Fortress uçağına monte edildi. Yeni uçağın adı Boeing PB-1W olarak değiştirildi. Bu uçaklar ise karadan yapılan uçuşlarda kullanıldı.

Alttan antenli Boeing PB-1W

Bu uçaklar Amerikan Deniz Kuvvetleri tarafından 1960 yılına kadar kullanıldı. 1952 yılında yeni geliştirilen radar, dost-düşman ayırma ve data-link sistemleri AD-3/4/5W Skyraider uçaklarına takıldı.

AD-3W Skyraider

AD-3W Skyraider uçağının kapalı radar operatörü bölmesi

İlk yapılan bu erken uyarı uçakları basit olmakla beraber yapımcıları için büyük bir başarıydı. İkinci Dünya Savaşından sonra girilen soğuk savaş döneminde Ruslar bu gelişmeleri takip etmekle beraber, bu konu ile ilgili hiç bir girişimde bulunmadılar. ABD 1945 de erken uyarı uçaklarını kullanırken, Ruslar yirmi yıl gecikme ile bu sistemleri hizmete sokabildi. Bunun ana nedenlerinden en önemlisi, Rusların gerek Atlantik gerek se Pasifik’te etkin olamayışları idi.

İlk başlangıçtan itibaren erken uyarı uçaklarını sınıflandırmak çok zor. Günümüzde kullanılmayan fakat bu sistemin geliştirilmesinde önemli katkısı olan uçakları şöyle sıralayabiliriz:

SİSTEM PLATFORM HİZMET MENZİL(km) ÜRETİM KULLANICI
ACI Wellington Vickers Wellington 1942-45 80 1 İngiltere

ACI Wellington modeli

TBM-3W Grumman TBM Avenger 1948-60 370 196 Fransa,Japonya,Hollanda,ABD

Japon TBM-3W leri görevde

PB-1W Boeing B-17 1048-60 370 22 ABD

Üstten antenli PB-1W

AD-3W/4W/5W Douglas AD (A-1) 1952-65 370 327 ABD, İngiltere

AD-3W uçuşta

Neptune AEW Mk.1 Lockheed P2V-5 1952-56 240 5 İngiltere

Neptune AEW Mk.1

WV-2 Et EC-121 Lockheed Constellation 1953-82 296 95 ABD

EC-121 ve F-104 uçakları yan yana

EC-121 Warning Star havada

ZPG-2W/3W Goodyear Zeplin 1955-62 370 4 ABD

ZPG-2W kalkışta

E-1 Tracer Grumman C-1 Trader 1959-77 583 88 ABD

E-1 Tracer uçak gemisine iniyor

Gannet AEW Mk.3 Fairey Gannet 1969-78 157 45 İngiltere

Gannet AEW İngiliz uçak gemisinden kalkıyor

Tu-126 Tu-126 1965-84 322 9 Rusya

Tu-126 Moss ve kolunda Amerikan savaş uçağı

Shackleton AEW Mk.2 Avro Shackleton 1972-90 120 12 İngiltere

F-4 Phantom, düşük süratte uçan Shackleton AEW Mk.2 nin kolunda tutunmaya çalışıyor.

1960’lı yılların başında ABD Hava Kuvvetleri erken uyarı ve kontrol uçakları ile ilgilenmeye başladı. 1963 yılında konuyla ilgili bir araştırma komitesi kuruldu. Aranan nitelikler arasında öne çıkan özellikler, uzun menzilli radar, hızlı data-link sistemleri ve uzun süre havada kalabilecek bir uçak olmasıydı. Stratejik araştırmalar sonunda gerekli uçak adedi 64 olarak belirlendi. Uzun süren araştırmalar ve üretici şirketlerle yapılan görüşmeler sonunda 23 Haziran 1970 tarihinde ihale Boeing firmasına verildi. Seçilen platform uçak efsanevi B-707 idi. Radar için Westinghouse, data-link sistemleri için IBM şirketleri seçildi. Boeing iki yıl içinde ilk prototip uçağı hazırlayarak 9 Şubat 1972 de uçurdu. Prototipin ismi EC-137 D olarak belirlendi.

EC-137 D ilk uçuşunda

Uçağın ABD Hava Kuvvetlerinin kriterlerini tam olarak karşılaması için beş yıllık bir çalışma yapıldı. 1977 yılında ilk E-3A uçağı ABD Hava Kuvvetleri Taktik Hava control komutanlığına teslim edildi.

ABD 1982 yılında NATO’ ya AWACS sistemlerini Verdi. ABD ve Nato’dan başka bu uçaklara sahip ülkeler Fransa, İngiltere ve Suudi Arabistan oldu.

Bu uçaklar 400 km radar menzili ve on saate kadar havada kalabilme yeteneğine sahip ilk modern erken uyarı ve kontrol uçakları olarak tarihe geçti. Çeşitli dönemlerde modernizasyon geçiren bu uçaklar hala uçmaktadırlar. O günden beri çeşitli ülkeler tarafından imal edilen ve halen uçan erken uyarı uçakları şunlardır:

SİSTEM PLATFORM HİZMET MENZİL (km) ÜRETİM KULLANICI
E-2A/B/C/D Northrop Grumman E-2 1964- 370-555 276 ABD,Tayvan,

Singapur, Meksika, İsrail,Fransa,

Mısır

E-2 SENTRY B-707 1978- 400 67 ABD,Fransa,İngiltere, Suudi Arabistan,NATO

NATO ya bağlı E-3A yirmibeşinci yılını kutluyor

Sea King AEW Westland Sea King/Sikorsky S-61 1982- 200 21 İspanya,İngiltere

Sea King AEW

P-3 AEW Lockheed P-3 1988- 333 8 ABD

ABD Gümrük Korumaya ait P-3 AEW

B-767 AEW B-767 1988- 400 4 Japonya

Japonya ya ait P-3 AEW Fuji dağı üzerinde

Beriev A-50 İl-76 1989- 400 35 Çin,Hindistan, İran,Irak,Rusya

Beriev A-50 kalkışta

IAI Condor B-707 1995- 400 2 İsrail,Şili

İsrail tarafından modifiye edilen, Şili’ ye ait IAI Condor

Saab 340/2000AEW Saab340/2000 1995- 350 10 Yunanistan,Pakistan,Suudi Arabistan, İsveç

İsveç’e ait Saab 2000AEW ve kolunda Saab Gripen

Emb-145 AEW Embraer-145 2002- 450 13 Brezilya,Yunanistan, Hindistan,Meksika

Emb-145AEW havada

Ka-31 Kamov Ka-31 2003- 150 20+ Çin,Hindistan, Rusya

Ka-31 ve altta dönen anteni

KJ-200/ ZDK-03/ Y-8J/KJ-2000 Shaanxi 2006- 470 20 Çin,Pakistan

Çin yapımı Shaanxi KJ-200 havada

AW 101 Mk 112 Agusta Westland 2006- 200 4 İtalya

AW 101 deniz üzerinde

G 550 CAEW Gulfstream 550 2008- 370 8 İtalya,İsrail, Singapur

G 550 CAEW inişte

737 AEW&C B-737 2010- 555 14+3 Avustralya, Güney Kore,Türkiye,Katar

Türk Hava Kuvvetlerimize ait B-737 AEW&C

Beriev A-50 EI/A-100 İl-76 2010- 400 ? Rusya

Beriev A-100 prototipi

Z-18J Changhe* 2015- 200 2+4 Çin

Z-18J havada

*Çin 1970’li yıllarda Fransız Aerospatiale firmasından SA 321 helikopterinin lisansını alarak bu helikopterleri üretmeye başlamıştır. Bu helikopterler Çin’ de üretilmekte ve Çin slahlı kuvvetleri tarafından yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.

Günümüzde erken uyarı ve control uçakları sadece askeri amaçlı kullanılmamaktadır. Gümrük muhafaza, haritacılık ve polisiye istihbarat toplama ve taktik control alanlarında da kullanılmaktadır.

Ülkemizin de bu alanlarda çalışmalar yapacağına inancım sonsuzdur.

Kaynak: Beyond the Horizon-Ian Shaw/Sergio Santana ve çeşitli internet siteleri




Yazarın Diğer Yazıları

Lufthansa’da iflas seçeneği masada

Lufthansa'nın teftiş kurulunda devlet yardımı yerine kontrollü…

ABD’den Kuveyt’e Patriot satışı

ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Kuveyt’e Patriot hava…

TAV Havalimanları'nda hazırlıklar tamam

TAV Havalimanları Türkiye’de işlettiği beş havalimanında…

1500 çalışanını işten çıkarıyor

Koronavirüs salgının nedeniyle yaşana krizden dolayı çalışan…

Uçak 3 kez piste temas etti

Pakistan’da düşen A320 tipi uçağın ilk iniş denemesinde…

BAe-125 terk edilmiş halde bulundu

Orta Amerika ülkesi Belize’de illegal uçuşlar esnasında…

Test uçuşunda arıza yaptı

Rus Aeroflot’un test uçuşu için havalanan Sukhoi Superjet…

Havalimanında açık hava sineması

Koronavirüs salgını nedeniyle uçuşların durduğu Uruguay’ın…

Yasak 1 Haziran’da kalkıyor

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, kabine toplantısı sonrası…