04.02.2026

Günümüzde uçan ticari uçakların dedesi Boeing firmasının ürettiği B-707 dir. Bu uçaktan evvel 1949 da İngiliz De Havilland şirketi DH.106 Comet’i üretti. Fakat bu uçak yapısal hasar ve basınçlandırma problemleri nedeniyle beklenen performansı gösteremedi. 1957 de üretilmeye başlanan B-707 865 adet üretildi. Bir çok şirket tarafından kullanıldı ve günümüzde askeri amaçlı olarak kullanılmaya devam edilmektedir.

Tasarımı yapılan, prototipi üretilen ve hatta deneme uçuşları yapılan bir sürü uçak seri üretime geçilemeden terk edilmiştir. Aslında en pahalı süreç bu süreçtir. Bu nedenle üretici firmalar seçimlerini kılı kırk yararak yaparlar.  Seri üretime geçememiş yolcu uçaklarından ilginç olanlara bir göz atalım.

Fokker F-26 Phantom

Hollanda’lı uçak tasarımcısı Fokker, KLM ve Ulusal geliştirme Enstitüsünün yardımlarıyla bir yolcu uçağı üretti. 1946 da Paris‘te, savaştan sonra yapılan  ilk havacılık fuarında segilendi ve büyük ilgi görmesine rağmen hiç sipariş alamadı. Daha sonraki yıllarda F-27/28/50/70 ve 100 modellerinde başarı kazanan Fokker‘ın ilk teşebbüsü başarılı olamadı.

Fokker F-26 Phantom kalkışta

FMA IA 36 Condor

Arjantin ikinci dünya savaşından sonra askeri havacılık fabrikasını (Fabrica Militar de Aviones) kurarak dünya uçak üreticileri arasında altıncı sıraya girdi. Bu başarının sebebi savaştan sonra çeşitli nedenlerle Güney Amerika’ya kaçan Alman mühendislerdi. Bu mühendislerden birisi olan Kurt Tank bir yolcu uçağı tasarladı. Tasarladığı bu uçak için  Nazi Almanya’ sında  tasarlanan ancak üretilemeyen Messerschmitt P.1110 uçağından esinlendiğini  düşünüyorum.

FMA IA 36 Condor

Bu uçağın özelliği beş adet Rolls Royce Nene II turbojet motorunu kuyruk kısmında ve gövdenin içinde taşımak üzere tasarlanmasıydı. 1949 yılında tasarımına başlanan uçak için çok detaylı çalışmalar yapıldı. Uçağın ahşaptan 1:1 modeli üretildi. Ancak finansal nedenlerle 1958 yılında hükümet tarafından proje iptal edildi.

Condor un havada temsili resmi

Saab 1073

1937 de kurulan Saab uçak fabrikası İsveç ordusu için bir sürü askeri uçak üretti. Ancak 1960 sonlarında kısa menzilli bölgesel bir yolcu uçağı üretme girişiminde bulundular. Bu uçağa Saab 1073 adı verildi ancak uçağın maketini görenler bu uçağa  Mini Jumbo ve  Baby 747 lakaplarını uygun gördüler.

Saab 1073 (Baby 747)

Kısa pistlere iniş kalkış yapabilecek bu uçağın en iyi özelliği burun kapısından yolcuları yürüyerek terminalden alarak “turn around” zamanını minimuma indirmekti.

Hızlı terminal projesi

Saab 1073 (Mini Jumbo)

Hawker Siddeley HS.141

The Hawker Siddeley HS.141; 1970 li yıllarda tasarlanan dikine kalkış yapması planlanan (VSTOL) bir tasarımdı. Gövdenin her iki yanında bulunan fanlar sayesinde dikey kalkış yapılıp jet motorlarıyla uçuş sağlanacaktı. Sadece ufak modeli rüzgar tunelinde test edildi. Yüksek maliyet gerektirdiği için projeden vaz geçildi.

Hawker Siddeley HS.141

Lockheed L-2000

1961 yılında Başkan John F. Kennedy, İngiliz-Fransız  ortaklığı ile üretilen Concorde ile rekabet edecek ticari bir yolcu uçağının geliştirilmesi dileklerini üretici firmalara iletti ve sübvansiyon sözü verdi.  Lockheed , Boeing tasarımları dikkate değer bulundu.

Ancak son seçimde Lockheed L-2000 yarışı Boeing 2707 ye kaptırdı. Elde sadece ahşaptan yapılmış 1:1 ölçekli modeli kaldı.

Lockheed L-2000 ün ahşap modeli

Boeing B-2707

1961 de tasarımıma başlandı. Yaklaşık 250 yolcu kapasiteli olması öngörüldü. (Concorde’ un iki katından fazla) Seyir sürati yaklaşık 2,7-3 Mach olacaktı. Bir prototip üretildi. Ancak gövde ısınma problemleri giderilemedi. Bu nedenle 1970 te tasarımdan vazgeçildi.

Concorde vs Boeing 2707

Boeing 2707 prototipi

McDonald Douglas MD-12

McDonnell Douglas MD-12; McDonnell Douglas şirketinin 1990’lı yıllarda tasarladığı bir  modelidir. Amaç 1988 de tasarlanmaya başlanan Airbus A-380 e rakip olmaktı. Ancak  McDonnell Douglas şirketinin mali krize girmesi ve daha sonra Boeing tarafından satın alınmasından sonra proje rafa kalktı.

McDonnell Douglas MD-12

Boeing B-747X

Airbus A-380 ile yarışmak isteyen Boeing, işin kolayına kaçarak eldeki bir modeli kullanmak istedi, B-747 iki katlı olarak tasarlandı ve ortaya B-747X „double-decker superjumbo jet“ ortaya çıktı. İlk maketler 1996‘da Farnborough Airshow‘ da sergilendi ancak üretime geçilmedi.

B-747X

Lockheed 500

Çok başarılı askeri kargo uçağı C-5 Galaxy’yi üreten Lockheed firması bu uçağı çift katlı yolcu uçağına çevirmek için tasarım başlattı ancak finansal zorluklar nedeniyle projeden çekilmek zorunda kaldı.

Lockheed 500’ ün yandan görünüşü

Lockheed 500 maketleri müzede

Sukhoi KR-860

Herkes çift katlı uçak yapar da Ruslar dururmu? Onlar da Sukhoi KR-860 uçağını tasarladılar ancak parasızlıktan sadece  maketini yapabildiler.

Sukhoi KR-860

IPTN N-250

IPTN N250, Endonezyalı IPTN firması tarafından tasarlanan turboprop bölgesel bir yolcu uçağıydı. Asya’ da bölgesel uçak pazarına girme çabaları ana amaçtı. Uçağın geliştirilmesi, 1998 Asya mali krizinin ardından durduruldu.

N250 müzede

Fairchild Dornier 728

1990 ortalarında Almanya‘nın önemli uçak üreticilerinden Dornier büyük bir mali krizle karşılaştı. Yapılan görüşmeler sonunda seksen yıllık şirket Amerikan Fairchild şirketine satıldı. Almanya‘da faaliyetlerine devam eden şirketin adı Fairchild Dornier olarak değiştirildi. Bu antlaşmadan önce Dornier firması Do-328 turboprop bölgesel uçaklarını üretmekteydi. Ancak bu uçağın kullanıcılarından motor gürültüsü başta olmak üzere bazı   şikayetler alınıyordu. Bunun önüne geçmek için antlaşma sonrasında bu uçaklara turbofan jet motorları takıldı ve uçağın adı Fairchild Dornier 328 JET olarak değiştirildi.

Dornier 328 ve Fairchild Dornier 328 JET

328 i burada bırakıp 728 e geçiyoruz. Fairchild Dornier 2002 yılında yeni uçağı Fairchild Dornier 728 i üretim hattından çıkardı. Denemeler sırasında üç adet prototip üretildi. Ancak satış ve pazarlamadaki başarısızlıkların ardından tarihin tozlu raflarına kaldırıldı.

Fairchild Dornier 728

Fairchild Dornier 728 un enkazı Berlin Tempelhof havaalanında

Fairchild Dornier 728 modelinden beklediği geliri elde edemedi  ve tekrar finansal krize girdi. Bunun üzerine   durumu düzeltmek adına Fairchild Dornier 328 JET modelinin tasarım ve üretim hakkını Amerikalı AvCraft Aviation şirketine sattı. Bu haklar bir kaç el değiştirdikten sonra 2015 yılı başında Sierra Nevada Corporation  isimli şirkete satıldı. Bu şirketin sahipleri olan Fatih ve Eren Özmen aynı yıl Bilkent Teknoparkta  „Özjet Havacılık Teknolojileri A.Ş.” adlı bir şirket kurdu. Bundan sonra Türk hükümetine nasıl pazarladığı bilinmez ama bu uçak TRJET328 olarak ortaya çıktı.

TRJET328

Fatih ve Eren Özmen Türk Hükümeti ile İyi niyet anlaşması imzalıyor 

Ancak yerli ve milli olarak lanse edilen bu  uçak 1996 dan beri uçan Fairchild Dornier 328 JET tipindeki uçaktan başkası değildi. Haziran 2015 te imzalanan iyi niyet anlaşmasından sonra 2017 ye kadar bir ses çıkmadı. 2017 de Türk Kamuoyu anlaşmanın sona erdiğini bir arap havacılık sitesinden öğrendi. Böylece bir fiyasko olan TRJET328 tarih oldu.

LMAS-VLST Andromeda Galaxy

Lockheed şirketi Martin Air şirketiyle birleşerek adını Lockheed Martin Aeronautical Systems (LMAS) olarak değiştirdi. 1990 ların ortalarında B-747 ve C-5 ten % 50 daha büyük bir yolcu uçağı üzerinde çalıştıklarını kamuoyuna duyurdu.  Bu tasarımın adını Very Large Subsonic Transport (VLST) olarak lanse ettiler. Üretim amaçlarını ise havalimanlarındaki kalabalıkları azaltmak olduğunu söylediler.

LMAS-VLST Andromeda Galaxy

LMAS-VLST

Hayal kurmak çok güzeldi ancak bu uçağın hesaplanan maliyetini Lockheed Martin karşılayamazdı. Ve havalimanlarındaki kalabalıkları azaltamadılar.

Mitsubishi MRJ90

Japon Mitsubishi Aircraft   şirketi tarafından geliştirildi ve ilk uçuşunu   2015 te gerçekleştirdi. Yedi adet MRJ90 bir adet MRJ100 olmak üzere sekiz prototip üretildi. Ancak uçağın motor ve diğer parçalarının temininde ve testlerde çok büyük problemler yaşandı. Bunlar yetmiyormuş gibi 2018’de Bombardier , eski çalışanlarının ABD sertifikasyonuna yardımcı olmak için ticari sırları çaldığı iddiasıyla Seattle’da Mitsubishi’ye dava açtı. ABD pazarına odaklanmayı planlayan Mitsubishi, uçağın adındaki Japon çağrışımını kaldırarak MRJ90’ın adı SpaceJet M90 ve MRJ70’in adı ise SpaceJet M100 olarak değiştirdi. Bütün çabalara rağmen başarıya ulaşamayan şirket 2023 te projeyi tamamen  iptal etti.

Mitsubishi MRJ90 test uçuşunda

Şirket ABD de uçuş testleri için  bulunan  MRJ90 ı iş makinalarıyla parçalayarak tavrını gösterdi. Proje sona erdikten sonra Bombardier açtığı davayı kaybetti.

MRJ90 ABD deki Moses Bay’ deki  havaalanında parçalanıyor

NOT: İkinci Dünya savaşının kaybenleri olan Almanya ve Japonya’ ya elli yıl askeri uçak üretme yasağı getirilmişti. Bu yasak gayri resmi bir şekilde sivil uçaklar için de hala devam ettiğini düşünmekteyim. Dornier 728 ve MRJ90 olayı buna örnek verilebilir. Ayrıca büyük şirketlerin daha küçük şirketlerin hisseleriyle oynaması örnek gösterilebilir. (Boeing- Embraer / Airbus – Bombardier)

SEVGİYLE KALIN!