22.07.2025

Boeing firması günümüzde uçak üretim firmalarının en eskisi en köklüsü ve en büyüğüdür. Boeing firmasını William Edward Boeing kurmuştur. Kuruluş ve ve bugünlere gelişine kısaca göz atalım.

William Edward Boeing Avusturya göçmeni anneden ve Alman göçmeni babadan  1881 de Detroit’de doğdu. Babası kereste tüccarı idi. Sekiz yaşında babasını kaybetti. Bu olaydan sonra annesi ile birlikte Avrupa’ya geri döndü. İsviçre’de özel bir okulda okudu ve başarılıydı. Tekrar Amerika’ya döndü ve Yale üniversitesinde mühendislik bölümüne devam etti.

William Boeing (oturanlar, ortada) İsviçre’de okulda, 1893

William Boeing ve dayısı Rudie, 1897

Üniversiteyi bitirmeden terk etti ve 1903’de Los Angeles’a taşınarak baba mesleği keresteciliğe devam etti. Aynı zamanda inşaatlarda kullanılan demir malzemelerini de satış portföyüne ekledi. Bu yıllarda çok ev inşaatı yapıldığından çok güzel paralar kazandı. 1910 da Los Angeles hava gösterilerine katılan William havacılıktan çok etkilendi. Uçaklar ve uçma konusunda eğitim alarak kendisini bu yolda geliştirmek istedi. Pilot ve uçak üreticisi Glen Luther Martin’den uçuş dersleri aldı. Seattle şehrine taşınarak buradan  bir tersane aldı ve yat üretmeye başladı. Ancak aklından uçaklar çıkmıyordu. 1914 de Seattle’ da yapılan bir hava gösterisinde misafir olarak uçtu. Bu uçuştan sonra arkadaşlarına “Ben bu uçağın çok daha iyisini yaparım” dediği söylenir.

William Boeing 1914 de gösteri uçuşlarında

William Boeing, 1910

O yıllarda uçak mühendisliği eğitimi başlamamıştı. Ancak William’ın avantajı kereste işiyle uğraştığı için elinde bu konuda usta çalışanlarının olmasıydı. Bu arada Seattle’da görevli deniz pilotu  Teğmen Conrad Westervelt ile tanıştı. Deniz uçaklarından iyi anlayan Westervelt, William Boeing’e teknik konularda yardımcı oluyordu. Uçak üretmeye karar verdiler ancak bir uçak satın alarak incelemek istediler. Bu amaçla daha önceden tanıdığı Glen Luther Martin’den Martin TA tipi bir deniz uçağı sipariş ettiler. Kasalar içersinde gelen uçağı birleştirmek için epey uğraştılar. İlk uçuş denemesini yapan William Boeing uçağı beğenmedi ve Westervelt ile kendi uçaklarını dizayn etmeye başladılar. Bu arada William Boeing sadece uçak üretimi yapacak şirketini kurdu ve ismini “Pasific Aero Products Company” Koydu. 1916 ortalarında kendi dizayn ettikleri uçak ortaya çıktı. Bu uçak satın aldıkları Martin TA uçağından daha takatlı ve oturaklıydı. Test uçuşlarını bizzat kendisi yaptı. İlk uçaklarının ismini soyadlarının baş harflerinden ilham alarak B&W “Bluebill” koydular.

Boeing Type 1(Temsili resim)

Boeing Type 1

Fakat birinci Dünya Savaşının patlak vermesiyle Teğmen Conrad Westervelt Doğuya tayin oldu ve William Boeing yoluna yalnız devam etti. Daha sonra şirketin adını “Boeing Airplane Company” ve ilk uçaklarının ismini ise “Boeing Type 1” olarak değiştirdi

Boeing’ in ilk yönetim binası

Bu yıllarda ABD’de uçak imalatı çok popülerdi ve bu dalda çalışan irili ufaklı birçok şirket vardı. Birinci dünya savaşının başlaması ile birlikte ordudan uçak talebi artmış ve rekabet üst seviyeye çıkmıştı. William Boeing ürettiği deniz uçaklarını Amerikan ordusuna tanıtsa da pek satış yapamadı. Amerikan donanmasına  ve Yeni Zelanda’ya birkaç eğitim uçağı satabildi. Bazı uçaklarla posta servisi yaptı.

Boeing Model 6 (Boeing B-1) posta uçağı

Birinci Dünya savaşının bitimiyle uçak talebi neredeyse sıfıra düştü. William Boeing uçak üretimine tüccarlıktan geldiği için kriz yönetimi hakkında bilgiliydi ve yedek planları vardı. Boeing tekrar eski işe dönerek mobilya ve yat üreterek ayakta kalmaya çalıştı. Birinci Dünya savaşından sonra uçak gövdelerinde metal kullanılmaya başlanmıştı. Ayrıca William Boeing deniz uçaklarından çok tekerlekli kara uçaklarından daha çok para kazanacağından emindi. 1925 yılında posta ve yolcu taşıyabilecek bir uçak yaparak ilk sıçramasını yaptı. Geliştirdiği Model 40 uçağından 84 adet üreterek satmayı başardı.

Model 40 müzede

Model 40’ ın yolcu bölümü ve Boeing’ in bugünde kullandığı amblem detayı

William Boeing 1929 da Stearman uçak fabrikasının hisselerinin büyük bir bölümünü satın aldı. Bu firmanın ürettiği en beğenilen uçağı model 75 günümüzde halen uçamaktadır ve “Boeing Stearman” olarak bilinir. 1941 yılında Stearman uçak fabrikası Boeing tarafından satın alındı.

Boeing Stearman

Yine aynı yıl William Boeing posta taşıma amaçlı kurduğu Boeing Air Transport şirketine , Varney Airlines ve National Air Transport firmalarını ortak alarak “United Aircraft and Transportation Company” yi kurdu. Bu şirket günümüzdeki “United Airlines” dır.

Pratt&Whitney şirketi 1860’ta Francis Pratt ve Amos Whitney tarafından tarım aletleri üretmek için kuruldu. Amerikan iç savaşında silah üretti. 1925 yılında uçak motoru üretmek isteyen Frederick Brant Rentschler tarafından satın alınarak uçak motoru üretmeye başladı. 1929 da William Boeing Pratt&Whitney ile ortaklık kurmak istese de Amerikan Hükümeti kartel kurulu bu ortaklığa izin vermedi. Ancak iki şirket sümen altından birlikteliklerini sürdürdüler.

Uçak geliştirme çalışmalarına da devam eden Boeing firması 1930 da Model 247 yolcu uçağını geliştirmeye başladı. Bu dönemde yapılan uçaklar genellikle yarış kazanmak için yapılıyordu. Model 247 1934 de “Collier Trophy” yi kazandı. Boeing bu uçaklardan 75 adet üreterek ikinci büyük sıçramasını yaptı. Bu uçaklar Amerika’nın batısından doğusuna yolcu taşıma işinde kullanıldı.

Bir hostes Boeing 247 üzerindeki yarış rotasını  gösteriyor

Model 247 United Airlines hangarı önünde

Boeing in 1928 de kullandığı bagaj etiketi ( Boeing Model 80)

William Boeing kendi şirketi tarafından üretilen uçakla uçan Kongre üyesi Miller ve belediye başkanı Bertha Landes’i karşılıyor

1930 lu yılların sonuna doğru Avrupa’da savaş rüzgarları esiyor ve silahlanma yarışı hız kazanıyordu. Bu hareketlilik uçak üretimi yapan şirketlerin iştahını kabartıyordu. Amerikan ordusundan gelen istekler doğrultusunda Boeing, B-17 Flying Fortress bombardıman uçağını üretti. Uçan Kale olarak adlandırılan  bu uçak savaşa damgasını vuracaktı.  Boeing diğer firmaların ürettikleri bombardıman uçaklarını geçerek bu uçaktan 1936-1945 yılları arasında 12.731 adet üreterek rekor kırdı.

Boeing B-17 Flying Fortress

Boeing 1938 ile 1941 arasında Atlantic ve Pasific uçuşları için efsane Boeing 314 Clipper uçağını üretti. Bu uçak zamanın en büyük deniz uçağı idi.

Boeing 314 Clipper

Amerikan ordusunun çok yüksekten uçabilen, uzun menzilli stratejik bir bombardıman uçağı talebine Boeing, B-29 ile cevap verdi ve bu uçakla Japonya’ ya ilk atom bombası atılarak İkinci Dünya savaşına son verildi.

B-29 Stratofoster

B-29’u yine  Boeing’in efsane uçaklarından B-52 takip edecekti. Bu uçak 1952-1962 yılları arasında 744 adet üretildi ve hala uçmakta ve caydırıcı unsur olarak kullanılmaktadır.

İlk prototip YB-52 ve ilk uçuş

İkinci Dünya savaşı için Boeing ve ortakları 98,965  adet uçak ürettiler. Savaşın sonunda yine ortalık uçak dolacaktı ve Uçak üreticileri zor durumda kalacaktı. Boeing bu krizi çözmek için yeni nesil bir yolcu uçağı üzerinde çalışmaya başladı. Rakip firmalar da bu tip bir uçak üzerinde çalışıyorlardı. Ancak ipi göğüsleyen Boeing oldu ve günümüz uçaklarının dedesi olan basınçlandırmalı, yüksek irtifa ve uzun menzilli Boeing 367-80 yani B-707 yi 1954 de uçurmayı başardılar. Bu uçaktan 1010 adet üretildi ve günümüzde hala uçmaktalar.

B-707 nin ilk protipi

William Edward Boeing ilerleyen yaşlarında

William Boeing 1956 yılında, 74 yaşında, B-707 nin uçuşunu gördükten sonra hayata gözlerini yumdu. Kendisinden sonra Boeing şirketinde 14 genel müdür çalıştı. Bunların çoğu Alman asıllı göçmenlerin çocuklarıydı. Hepsi kriz yönetimini çok iyi yönettiler ve rakip firmalara göz açtırmadılar. Çok iyi siyasi bağlantılar kurdular. 1997 yılında maddi açıdan zora giren en büyük rakipleri McDonnell Douglas şirketini satın alarak Amerika Birleşik Devletlerinde ticari uçak üretimini tekeleştirdiler. Satın alınan şirketin ürettiği efsane savaş uçaklarından F-15 ve F-18 Boeing bünyesine geçti. 1934 yılında, Varney havayollarında pilot olan  Elrey Borge Jeppesen tarafından kurulan ve alçalma planları üreten firma 2000 yılında Boeing tarafından satın alındı.

Boeing şirketi son yıllarda B-737 Max tipi uçaklarda yaşanan yazılım sorunları nedeniyle zor günler yaşadı. Her yerden Boeing batıyor sesleri yükseldi, spekülasyonlar yapıldı. Ancak yukarda belirtiğim nedenlerden dolayı Boeing şirketinin batacağını hiç zannetmiyorum.

SEVGİYLE KALIN!